Alacaklı olunan paranın zekâtı, borcun tahsil edilip edilmemesine ve geri alınma ihtimaline göre değerlendirilir. Bir kişiye, kuruma veya ticari işletmeye borç olarak verilen para alacak niteliği taşıyorsa, zekât hesabında bu alacağın durumu dikkate alınır. Konunun doğru anlaşılması için alacağın kuvvetli, tahsil edilmesi belirsiz veya geri alınması beklenmeyen bir nitelikte olup olmadığı belirlenmelidir.
Alacaklı Olunan Para Zekâta Tabi midir?
Alacak olarak verilen para, sahibinin mülkiyetinden tamamen çıkmış sayılmaz. Borç alan kişi parayı kullanıyor olsa da alacaklı, belirli şartlar gerçekleştiğinde bu parayı geri isteme hakkına sahiptir. Bu nedenle tahsil edilmesi kuvvetle muhtemel alacaklar, zekât hesabında dikkate alınabilir.
Alacağın zekâta tabi olabilmesi için öncelikle nisap miktarına ulaşması ve üzerinden zekât yılı geçmesi gibi temel şartların değerlendirilmesi gerekir. Kişinin elindeki nakit, altın, ticari mal ve tahsil edilmesi beklenen alacakları birlikte hesaplanabilir.
Bununla birlikte her alacağın aynı şekilde değerlendirilmesi doğru değildir. Borçlunun ödeme gücü, borcun vadesi, alacağın belgeli olup olmaması ve tahsil ihtimali hükmün belirlenmesinde önem taşır. Bu ayrım, zekâtın hangi aşamada ve ne şekilde verileceğini etkiler.
Tahsil Edilmesi Kesin Görülen Alacakların Zekâtı
Borçlunun ödeme gücünün bulunduğu, borcun inkâr edilmediği ve vadesi geldiğinde ödenmesinin beklendiği alacaklar güçlü alacak olarak değerlendirilebilir. Bu tür alacaklar, alacaklının mal varlığı içinde hesaba katılır ve zekât yükümlülüğü doğmuşsa toplam servete eklenir.
Alacaklı kişi, elindeki para ile tahsil edilmesi kuvvetle muhtemel alacağını toplar. Toplam miktar nisap seviyesine ulaşıyor ve zekât yılı tamamlanıyorsa, zekât genel olarak toplam mal varlığı üzerinden hesaplanır. Zekât oranı, para ve benzeri mallar için kırkta bir, yani yüzde 2,5’tir.
Alacağın vadesi henüz gelmemiş olsa bile tahsil edileceği kesin veya güçlü bir ihtimal taşıyorsa, kişi bu tutarı zekât hesabında göz önünde bulundurabilir. Uygulamada tereddüt yaşanması hâlinde alacağın niteliği ve mezhep görüşleri dikkate alınarak güvenilir bir din görevlisine danışılması faydalı olur.
Tahsilinde Belirsizlik Bulunan Alacaklar
Borçlunun ödeme gücünün zayıf olduğu, borcu düzenli ödemediği veya alacağın ne zaman tahsil edileceğinin bilinmediği durumlarda alacağın hükmü farklılaşabilir. Böyle bir alacağın hemen tahsil edileceği kesin olmadığı için zekâtın ödeme zamanı konusunda farklı değerlendirmeler bulunur.
Bu tür alacaklarda temel yaklaşım, para tahsil edildiğinde zekât yükümlülüğünü yeniden değerlendirmektir. Alacak tahsil edildikten sonra elde tutulan diğer mallarla birlikte nisap miktarına ulaşıp ulaşmadığı ve üzerinden zekât yılı geçip geçmediği incelenir.
Belirsiz alacakların zekâtıyla ilgili ayrıntılar, fıkıh mezheplerine ve alacağın niteliğine göre değişebilir. Özellikle uzun süredir tahsil edilemeyen, borçlunun ödeme gücü bulunmayan veya hukuken takip edilen alacaklarda kişisel durum değerlendirilmelidir.
Tahsil Edilemeyen Alacağın Durumu
Borçlunun ödeme gücünün bulunmadığı, alacağın inkâr edildiği veya geri alınma ihtimalinin çok zayıf olduğu durumlarda alacağın mevcut ve kullanılabilir bir mal gibi değerlendirilmesi mümkün olmayabilir. Bu nedenle kişi, fiilen elinde bulunmayan ve tahsil edemediği tutar üzerinden hemen zekât vermek zorunda olmayabilir.
Sonradan tahsil edilen eski alacakla ilgili zekât hesabı yapılırken, alacağın hangi nitelikte olduğu ve ne kadar süredir tahsil edilemediği dikkate alınır. Bazı fıkıh görüşlerinde, tahsil edilen tutarın geçmiş yıllara ait zekâtının ayrıca değerlendirilmesi gerektiği kabul edilirken bazı görüşlerde farklı hükümler bulunabilir.
Alacağın tamamen silinmesi veya borçlunun iflas etmesi gibi durumlarda artık tahsil edilmesi mümkün olmayan bir meblağ üzerinden zekât borcu doğup doğmadığı ayrıca ele alınmalıdır. Bu gibi özel durumlarda borcun belgeleri, tahsil süreci ve mevcut mal varlığı birlikte değerlendirilmelidir.
Alacak Zekâtı Nasıl Hesaplanır ve Ödenir?
Öncelikle kişinin nakit parası, banka hesaplarındaki birikimleri, altın ve gümüşleri, ticari malları ve tahsil edilmesi kuvvetle muhtemel alacakları belirlenir. Zekâta tabi borçlar ve kısa vadede ödenmesi gereken yükümlülükler dikkate alındıktan sonra kalan toplamın nisap seviyesine ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir.
Zekâta tabi toplam mal varlığı nisap miktarına ulaşmış ve üzerinden bir kamerî yıl geçmişse, toplamın yüzde 2,5’i hesaplanır. Örneğin tahsil edilmesi kesin görülen alacaklar toplam servete dâhil edilmişse, bu alacakların payına düşen miktar da aynı oran üzerinden hesaplanır.
Zekât, alacak tahsil edilmeden önce mal olarak veya para şeklinde verilebileceği gibi tahsilat sonrasında da ödenebilir; ancak hangi yöntemin uygulanacağı alacağın niteliğine ve takip edilen fıkhî görüşe bağlıdır. Hesaplama sırasında alacağın gerçek tutarı, tahsil ihtimali ve zekât yılının başlangıç tarihi açıkça kayda alınmalıdır.
Alacak Parasının Zekâtını Hesaplarken Dikkat Edilecek Noktalar
- Alacağın tahsil edilme ihtimalini ve borçlunun ödeme gücünü belirleyin.
- Nakit, altın, ticari mal ve güçlü alacakları birlikte hesaplayın.
- Toplam mal varlığının nisap miktarına ulaşıp ulaşmadığını kontrol edin.
- Zekât yılının tamamlanıp tamamlanmadığını dikkate alın.
- Belirsiz veya uzun süredir tahsil edilemeyen alacaklarda güvenilir bir din görevlisinden görüş alın.
