Büyükbaş ve küçükbaş hayvanların zekâtı, hayvanın türü, sayısı, kullanım amacı ve yıl boyunca otlatılma biçimi dikkate alınarak hesaplanır. İslam hukukunda zekât, belirli bir mal varlığının üzerinden kamerî bir yıl geçmesi ve gerekli ölçüye ulaşması hâlinde gündeme gelir. Bu nedenle yalnızca hayvan sayısına bakmak yeterli değildir; hayvanların üretim, ticaret veya çalışma amacıyla elde tutulup tutulmadığı da değerlendirilmelidir.
Hayvanların Zekâta Tabi Olması İçin Aranan Şartlar
Hayvanlardan zekât alınabilmesi için öncelikle sahibinin temel ihtiyaçları dışında belirli bir mal varlığına sahip olması ve hayvanların üzerinden bir kamerî yıl geçmesi gerekir. Zekât hesabında esas alınan süre, miladî takvimden yaklaşık on gün daha kısa olan hicrî takvimdir.
Klasik fıkıh uygulamasında zekâta tabi hayvanların yılın önemli bölümünde meralarda kendi imkânlarıyla beslenmesi dikkate alınır. Yılın tamamında veya büyük bölümünde yem satın alınarak beslenen hayvanlar için aynı hükümler doğmayabilir; bu durumda hayvanların ticaret amacıyla bulundurulup bulundurulmadığı önem kazanır.
Hayvanlar süt, damızlık veya et üretimi amacıyla elde tutuluyorsa zekât değerlendirmesi farklılaşabilir. Buna karşılık alınıp satılmak üzere bulundurulan hayvanlar ticaret malı kabul edilerek piyasa değeri üzerinden hesaplanabilir. Tereddüt edilen durumlarda güvenilir bir din görevlisine veya ilahiyat uzmanına danışmak uygun olur.
Küçükbaş Hayvanlarda Zekât Hesabı
Koyun ve keçi gibi küçükbaş hayvanlarda zekât nisabı kırktır. Kırk ile yüz yirmi arasındaki sürü için bir küçükbaş hayvan zekât olarak verilir. Hayvan sayısı arttıkça verilecek zekât miktarı da fıkıh kaynaklarında belirtilen aralıklara göre yükselir.
Yüz yirmi birden iki yüze kadar olan küçükbaş hayvanlar için iki hayvan, iki yüz birden üç yüze kadar olan sürüler için üç hayvan verilir. Üç yüz birden itibaren her yüz hayvan için bir küçükbaş hayvan zekât olarak hesaplanır. Sayım yapılırken aynı türden koyun ve keçiler birlikte değerlendirilebilir.
Zekât olarak ayrılacak hayvanın çok yaşlı, hasta, aşırı zayıf veya sürünün en düşük nitelikli hayvanı olması doğru değildir. Aynı şekilde sürünün en değerli ve sahibinin özellikle koruduğu hayvanı vermek de zorunlu değildir. Esas olan, orta nitelikte ve kusursuzluğa yakın bir hayvanın seçilmesidir.
Büyükbaş Hayvanlarda Nisap ve Verilecek Miktar
Sığır ve manda gibi büyükbaş hayvanlarda zekât nisabı otuzdur. Otuzdan otuz dokuza kadar olan büyükbaş hayvanlar için iki yaşına girmiş bir buzağı veya dengi verilir. Bu ölçü, büyükbaş hayvanların zekât hesabında temel başlangıç sınırını oluşturur.
Kırk ile elli dokuz arasındaki hayvanlar için üç yaşına girmiş bir sığır zekât olarak verilir. Altmıştan yetmiş dokuza kadar olan sayılarda iki yaşına girmiş iki hayvan; seksenden doksan dokuza kadar olan sayılarda ise üç yaşına girmiş iki hayvan esas alınır. Daha yüksek sayılarda her otuz hayvan için iki yaşında, her kırk hayvan için üç yaşında bir hayvan hesabı yapılır.
Büyükbaş hayvanların sayısı otuz veya kırk gibi temel aralıklara tam olarak uymadığında, sayıdaki fazlalığın hangi hesap grubuna girdiği dikkatle belirlenmelidir. Yaş ve tür bakımından uygun hayvan bulunamıyorsa, verilecek hayvanın değerini karşılayacak şekilde ödeme yapılması konusunda mezhep görüşleri arasında farklılıklar bulunabileceğinden uzman görüşü alınması faydalıdır.
Ticaret Amacıyla Beslenen Hayvanların Hesabı
Hayvanlar alım satım amacıyla elde tutuluyorsa bunlar, otlatılan hayvanlara ilişkin sabit miktar hesabından farklı olarak ticaret malı kapsamında değerlendirilebilir. Bu durumda zekât, hayvanların yıl sonundaki piyasa değeri üzerinden hesaplanır ve genel olarak kırkta bir oranı esas alınır.
Ticaret amacı taşıyan hayvanların değeri belirlenirken aynı yaştaki ve benzer nitelikteki hayvanların güncel satış fiyatları dikkate alınmalıdır. Hayvanın alış fiyatı, geçmişteki değeri veya sahibinin tahmini yerine zekâtın vadesindeki gerçek piyasa değeri esas alınır.
Hayvanların bir kısmı damızlık veya süt üretimi için, bir kısmı da satış için tutuluyorsa her grubun amacı ayrı değerlendirilmelidir. İşletmede bulunan yem, ekipman ve diğer ticari varlıkların hükmü de kendi niteliğine göre ele alınır; bu nedenle tüm işletme varlıklarını tek kalemde toplamak doğru olmayabilir.
Zekât Hesaplarken Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar
Zekât hesabına başlanırken hayvanların cinsi, toplam sayısı, yaşı, kullanım amacı ve yıl içindeki beslenme şekli yazılı olarak belirlenmelidir. Doğumlar, ölümler, satışlar ve sürüye yeni katılan hayvanlar da yılın hangi döneminde gerçekleştiğiyle birlikte kayda alınmalıdır.
Borçların zekât matrahından düşülüp düşülmeyeceği konusunda farklı fıkhî yaklaşımlar bulunur. Ayrıca hayvanların masrafları, yem giderleri ve işletme borçları her durumda aynı biçimde değerlendirilmez. Bu nedenle yalnızca basit bir sayı hesabı yapmak yerine kişinin bağlı olduğu mezhebin ve başvurduğu dinî otoritenin görüşü dikkate alınmalıdır.
Zekât, hak sahiplerine ulaştırılması gereken bir ibadettir. Hesaplama tamamlandıktan sonra verilecek hayvanın veya bedelinin gerçekten zekât almaya ehil kişilere ulaştırılması, ödemenin zamanında yapılması ve niyet edilmesi önem taşır. Şüpheli veya karmaşık işletme yapılarında kişisel durumun tamamı açıklanarak danışmanlık alınması en sağlıklı yoldur.
Zekât Hesabı İçin Hazırlanacak Bilgiler
- Hayvanların koyun, keçi, sığır veya manda olarak türlere ayrılması
- Her türün toplam sayısının ve yaş dağılımının belirlenmesi
- Hayvanların otlatma, yemleme, üretim veya ticaret amacının kaydedilmesi
- Son bir kamerî yıl içindeki doğum, ölüm, alım ve satışların not edilmesi
- Gerekli görülürse güncel fıkhî görüş için güvenilir bir uzmana danışılması
