Toprak ürünlerinin zekâtı, İslam hukukunda öşür adıyla anılır ve tarımsal ürünlerden elde edilen kazancın ihtiyaç sahipleriyle paylaşılmasını ifade eder. Öşrün hesaplanmasında ürünün niteliği, sulama yöntemi, hasat miktarı ve mezheplere göre benimsenen ölçüler dikkate alınır. Bu nedenle çiftçilerin yalnızca ürün miktarını değil, üretim sürecindeki masrafları ve ödeme zamanını da doğru değerlendirmesi gerekir.
Öşür Nedir ve Kimler Vermelidir?
Öşür, topraktan elde edilen tarımsal ürünler üzerinden verilen zekâttır. Kelime anlamı onda bir olan öşür, özellikle herhangi bir sulama masrafı olmadan yağmur, nehir veya doğal su kaynaklarıyla yetişen ürünlerde uygulanır. Tarım ürünlerinin zekâtı, malın üzerinden bir kamerî yıl geçmesi şartına bağlı değildir; ürün hasat edildiğinde ödeme zamanı gelmiş olur.
Öşür yükümlülüğü, temel ihtiyaçları ve borçları dışında zekâta tabi tarımsal ürüne sahip olan Müslümanları ilgilendirir. Üretimin kişinin kendi arazisinde yapılması şart değildir. Kiralanan arazide elde edilen ürünün kime ait olduğu, kira sözleşmesinin niteliği ve mezheplerin yaklaşımı dikkate alınarak değerlendirilir.
Toprak ürünlerinin zekâtında niyet önemlidir. Ürün hasat edildikten sonra öşür verme niyetiyle ayrılan miktar, ihtiyaç sahiplerine veya zekât almaya ehil kimselere ulaştırılmalıdır. Öşür, genel hayır yardımı gibi her yere verilemez; zekâtın verileceği kimselerle ilgili dinî ölçülere uyulması gerekir.
Öşür Oranı Nasıl Hesaplanır?
Doğal yollarla sulanan tarım ürünlerinde genel olarak ürünün onda biri, yani yüzde 10’u öşür olarak verilir. Yağmur, akarsu, kaynak veya benzeri yollarla sulanan tarlalar bu kapsamda değerlendirilir. Hesaplama, hasat edilen toplam ürün miktarı üzerinden yapılır.
Kuyu, motor, pompa veya düzenli sulama gideri gerektiren yöntemlerle yetiştirilen ürünlerde ise genel kabul edilen oran yirmide bir, yani yüzde 5’tir. Bunun temelinde üreticinin sulama için yaptığı emek ve masrafın dikkate alınması bulunur. Tarlanın bir bölümü doğal, diğer bölümü masraflı şekilde sulanıyorsa her bölüm için uygun oran ayrı ayrı hesaplanabilir.
Hem doğal hem de masraflı sulama yöntemlerinin kullanıldığı durumlarda hangi yöntemin daha baskın olduğu ve üretim giderlerinin niteliği değerlendirilmelidir. Gübre, ilaç, işçilik ve kira gibi diğer masrafların öşür hesabından düşülüp düşülmeyeceği konusunda mezhepler arasında farklı görüşler bulunabilir. Bu nedenle karmaşık durumlarda güvenilir bir din görevlisine danışmak yerinde olur.
Hangi Ürünlerden Öşür Verilir?
Öşrün kapsamına tahıl, bakliyat, meyve, sebze ve ticari değeri bulunan çeşitli tarım ürünleri girebilir. Ürünün saklanabilir olması, bölgesel olarak yaygın bulunması ve ekonomik değer taşıması gibi ölçütler, klasik fıkıh kaynaklarında farklı şekillerde ele alınmıştır. Günümüzde uygulama yapılırken ürünün niteliği ve ilgili mezhebin görüşü birlikte değerlendirilmelidir.
Kişinin kendi ailesinin temel tüketimi için yetiştirdiği ürünlerde öşür gerekip gerekmediği konusunda farklı değerlendirmeler vardır. Bazı görüşler belirli bir miktar sınırını dikkate alırken bazıları ürünün niteliği ve elde edilen miktar üzerinden hüküm verir. Bu sebeple küçük bahçe üretimi ile ticari ölçekte yapılan tarımsal faaliyet aynı şekilde ele alınmayabilir.
Ürün henüz tarladayken değil, hasat edilip miktarı belirginleştiğinde hesaplama yapılır. Hasat sırasında zayi olan, bozulduğu için kullanılamayan veya ekonomik değer taşımayan kısım değerlendirme dışında kalabilir. Buna karşılık pazarlanabilir nitelikteki ürünlerin tamamı, öşür hesabının temelini oluşturur.
Öşür Ne Zaman ve Nasıl Verilir?
Öşrün ödeme zamanı hasattır. Ürün toplanıp miktarı ortaya çıktıktan sonra zekâta tabi oran hesaplanarak gecikmeden yerine getirilmesi uygun olur. Bir sonraki hasadı beklemek veya ürünün üzerinden kamerî yıl geçmesini şart koşmak gerekmez.
Öşür, ürünün kendisiyle verilebileceği gibi ürünün güncel piyasa değeri üzerinden para olarak da ödenebilir. Para ile ödeme yapılacaksa hesaplama günündeki makul ve gerçekçi piyasa fiyatı esas alınmalıdır. Ürünün tüccara teslim edilmesi, depolanması veya satışının daha sonra gerçekleşmesi ödeme zamanını kendiliğinden değiştirmez.
Birden fazla ürün çeşidi yetiştiren üretici, her ürünün miktarını ve değerini ayrı ayrı kaydetmelidir. Böylece sulama yöntemi farklı olan tarlalar için doğru oran uygulanabilir. Hasat kayıtlarını, satış belgelerini ve yapılan üretim giderlerini düzenli tutmak, hem hesaplama hatalarını önler hem de gerektiğinde danışmanlık alınmasını kolaylaştırır.
Öşür Kimlere Verilir ve Nelere Dikkat Edilmelidir?
Öşür, zekât almaya hak kazanan yoksul ve muhtaç kimselere verilebilir. Borcunu ödemekte zorlanan, temel ihtiyaçlarını karşılayamayan veya geçimini yeterli düzeyde sağlayamayan kişiler bu kapsamda değerlendirilebilir. Yardım yapılacak kişinin gerçekten zekâta ehil olması araştırılmalı, ancak yardımın onurunu zedeleyecek bir tutumdan kaçınılmalıdır.
Anne, baba, dede, nine, çocuk ve torun gibi nafakası kişinin üzerine bulunan yakınlara zekât verilmez. Eşler arasındaki zekât verme konusu da özel hükümlere tabidir. Buna karşılık kardeş, amca, dayı, hala, teyze ve diğer akrabalar muhtaç olmaları hâlinde zekât alabilir; akrabaya verilen zekât, yardım ve akrabalık bağını koruma bakımından ayrıca değer taşır.
Öşür hesabında mezhep farklılıkları, ürünün türü, sulama şekli, kira ilişkisi ve üretim giderleri önem kazanabilir. Şüpheli veya çok ortaklı tarımsal faaliyetlerde genel bir oranı gelişigüzel uygulamak yerine olayın ayrıntılarını bilen bir ilim ehline danışılmalıdır. Temel amaç, hasat edilen nimetin hakkını gözeterek ihtiyaç sahiplerine güvenilir ve usulüne uygun biçimde ulaştırmaktır.
Öşür Hesaplarken Dikkat Edilecek Noktalar
- Hasat edilen ürünün toplam miktarını ve ekonomik değerini belirleyin.
- Tarlanın doğal yollarla mı yoksa masraf gerektiren yöntemlerle mi sulandığını tespit edin.
- Doğal sulamada genel olarak yüzde 10, masraflı sulamada yüzde 5 oranını esas alın; mezhep farklılıklarını ayrıca değerlendirin.
- Öşrü hasat sonrasında geciktirmeden ürün veya güncel piyasa değeri üzerinden ayırın.
- Ödemeyi zekât almaya ehil kişilere yapın ve karmaşık durumlarda güvenilir bir din görevlisine danışın.
